Pubers en hun uitstelgedrag

Veel pubers hebben last van uitstelgedrag (procrastineren). Het lijkt dwars pubergedrag, maar vaak zit er meer achter dan onwil. Met de juiste ondersteuning kan uitstelgedrag verholpen worden.



Schermafbeelding 2023-09-14 om 12.50.18


Weerbaar en vol zelfvertrouwen is een werkboek voor kinderen tussen de acht en veertien jaar oud die weinig zelfvertrouwen hebben of niet voldoende weerbaar zijn. Hier meer informatie
instagramopvoedadvies
facebookopvoedadvies
twitteropvoedadvies
Pubers en hun uitstelgedrag

Drs. Tamar de Vos - van der Hoeven - februari 2024
Iedereen heeft wel eens last van uitstelgedrag (procrastineren). Je voelt je niet zo lekker, je moet een rotklusje doen, je voelt je overspoeld door alles dat er moet gebeuren of je hebt gewoon geen zin. En dan besluit je toch eerst even die serie te kijken, dat boek te lezen of op je telefoon te kijken in plaats van te doen wat er moet gebeuren. Wanneer dit zo af en toe gebeurt is dat ook niet erg. We hebben allemaal wel eens last van weinig motivatie. Maar wanneer het vaak gebeurt, kan het wel een probleem worden. En juist dat problematische uitstelgedrag zien we vaak bij pubers.
huiswerk maken uitstelgedrag
Uitstelgedrag bij pubers wordt vaak gezien als een bewijs van gebrek aan motivatie. De puber wordt weggezet als lui en ongeïnteresseerd. En soms is dat inderdaad het geval. Maar vaak wil de jongere heus wel presteren, maar lukt het gewoon niet. Er kunnen verschillende zaken aan de basis liggen van uitstelgedrag.

'Ik wil wel, maar het lukt niet.'

Er kan sprake zijn van onvermogen. De hersenen van je puber zijn nog vol in ontwikkeling. De 'groei' van de hersenen gaat door tot de jongere vierentwintig jaar is. Pas dan is de basisstructuur van de hersenen af.
Een onderdeel van de hersenen dat nog in volle ontwikkeling is in de puberteit, is de prefrontale cortex. Dit is het voorste gedeelte van de hersenen, waar we de cognitieve functies (kennis en denkvermogen) van de hersenen aantreffen. Dit gedeelte van de hersenen is nodig om te kunnen plannen, keuzes te maken, impulsen te weerstaan en vooral ook inzicht te hebben in de gevolgen van keuzes. De prefrontale cortex speelt hierdoor ook een belangrijke rol bij het beheersen van impulsief gedrag. Wanneer een jongere de gevolgen overziet van zijn gedrag, zal hij/ zij impulsen beter onder controle kunnen houden. De prefrontale cortex helpt dus ook bij het plannen en beoordelen van het eigen gedrag.

Daarbij zien we ook dat het gebied in de hersenen dat gevoelig is voor beloning, extra geprikkeld wordt door hormonen en dus extra actief is in de puberteit. Hierdoor kijken pubers over het algemeen vooral naar wat ze op korte termijn kunnen bereiken met gedrag (hun beloning) in plaats van te kijken naar wat ze op langere termijn kunnen verkrijgen. Je huiswerk uitstellen geeft een gezellige middag met vrienden, maar op de langere termijn problemen met je planning en gedoe op school. Toch is de kans groot dat de keuze valt op uitstellen, omdat dat een directe beloning geeft. De emoties winnen het vaak van het verstand omdat de voorste hersengebieden nog niet sterk genoeg ontwikkeld zijn.

Daarbij is er ook enorm veel afleiding voor jongeren. Ze kunnen op ieder moment dat ze dat willen direct in contact komen met vrienden via hun telefoon, er is altijd wel een serie beschikbaar via een streamingdienst en anders bieden YouTube en TikTok uren van materiaal om te kijken en even gamen is ook met één knop voorhanden. Het vraag flink wat discipline om al deze afleiding te kunnen weerstaan.
uitstelgedrag procrasteneren
Als je het je puber vraagt

Wanneer je met je kind in gesprek gaat over waarom hij/zij steeds weer huiswerk en taken uitstelt, zal je waarschijnlijk een antwoord krijgen in de trant van 'ik had geen zin', 'ik was moe' of 'ik kon me niet concentreren'. Of je puber geeft aan te veel aan zijn/haar hoofd te hebben of andere dingen belangrijker te vinden. Een ook veel gehoorde reactie is 'ik heb toch nog tijd'. Het kan dan toch wel erg voelen als onwil en gebrek aan motivatie.

Maar als je even doorvraagt, zal je vaak ontdekken dat er toch meer achter zit dan je kind in eerste instantie aangeeft. Vaak zien pubers de relevantie van wat er van ze gevraagd wordt niet in. Ze vinden het vak waarvoor ze huiswerk moeten maken maar saai en oninteressant of zien het nut niet in van het opgeruimd houden van hun kamer. Het is extra moeilijk om ergens motivatie voor op te brengen, wanneer je het nut er niet van inziet.

Veel pubers weten ook niet goed waar ze moeten beginnen. Ze zien een agenda vol huiswerk en zien door de bomen het bos niet meer. Die enorme lijst met woordjes voor Frans voelt als veel te veel om uit het hoofd te leren of die wiskundige formules lijken allemaal te veel op elkaar in de ogen van je zoon/dochter. Ze voelen zich overspoeld. Pubers beschikken vaak ook nog niet over goed tijdsbeheer. Ze hebben er moeite mee in te schatten hoeveel tijd een taak in beslag neemt. Hierdoor kan hun planning spaak lopen of krijgen ze het gevoel het toch allemaal niet te redden.

Faalangst kan hier ook een rol bij spelen. Ze zijn bang het niet te kunnen en beginnen er dus maar liever niet aan, om zo de ervaring van het falen te voorkomen (we noemen dit passieve faalangst, meer kun je hier over lezen in het artikel angst om te falen). Deze angst om te falen kan bij het kind zelf liggen (teleurstelling in zichzelf), maar het kan ook dat je zoon of dochter bang is thuis of op school op zijn/haar kop te krijgen omdat het niet lukt.

Hoe kan je helpen?

Wanneer je kind vaak uitstelgedrag vertoont, kan dit je als ouder erg boos maken. Zeker wanneer je het gevoel hebt dat het onwil is en geen onvermogen. Maar boos worden en de strijd aangaan werkt bijna altijd averechts. Je puber zal enkel de hakken in het zand zetten en zich steeds meer gaan verzetten, met nog meer uitstelgedrag als gevolg.
Het werkt veel beter om te kijken hoe je de drempels die je kind ervaart bij het aan de slag gaan, samen kunt (weg)nemen.

Een goede planning kan al enorm helpen. Je kind krijgt hierdoor het gevoel de taken beter te kunnen overzien. Bekijk samen met je zoon/ dochter wat er moet gebeuren en deel dit werk in stapjes in. Het werkt vaak goed om het huiswerk/ de taken op te delen in stukjes van vijfentwintig minuten. Hierna is er een korte pauze van vijf minuten. Na drie keer 25 minuten werken, plan je dan een langere pauze in. Een kookwekker kan hierbij een fijn hulpmiddel zijn. Zet de wekker niet alleen voor de werkperiodes maar juist ook voor de pauzes. Anders zal de pauze al snel te lang worden. Bedenk samen met je puber wat hij/ zij gaat doen in de blokjes van vijfentwintig minuten, maar ook in de pauzes.

Kijk ook hoe je zoon/dochter het leren aanpakt. Soms hebben puber onhandige leermethodes. Door ze een effectievere methode aan te reiken, hebben ze tijdswinst en raken ze gemotiveerder omdat ze merken dat het leren of maken van het huiswerk beter gaat.
Wanneer je het gevoel hebt dat jouw kind het nut niet inziet van het schoolwerk of de taken die je hem/ haar vraagt te doen, dan kan het helpen hierover te praten en je zoon/dochter laten zien waarom het toch belangrijk is dit te doen. Je helpt je puber zo verder te kijken dan zijn/haar belang in het hier en nu.
afleiding telefoon uitstelgedrag
Zorg voor een rustige opgeruimde werkplek, waarbij je kind alles dat nodig is bij de hand heeft. Wanneer je puber te veel afgeleid wordt door onnodige dingen om zich heen, komt dit de concentratie niet ten goede. En wanneer hij/zij eerst op zoek moet naar een potlood, dan naar de Binas en als laatste naar een woordenboek, dan is de kans dat er doorgewerkt wordt ook een stuk kleiner. Probeer alles dat afleid zoveel mogelijk weg te leggen, beginnend met de telefoon. Nu hebben pubers vaak wel een excuus waarom ze die telefoon toch nodig hebben (overleg over een project, vragen kunnen stellen aan een klasgenoot et cetera). Spreek dan momenten af dat de telefoon even gepakt mag worden, maar leg hem daarna weer apart. Nu de telefoon ook in de klas weggelegd moet worden, zal dit gemakkelijker gaan.

Je kunt in overleg met je puber ook afspraken maken wat hij/zij mag hebben/ doen wanneer een gedeelte van het werk gedaan is. Bijvoorbeeld: "Wanneer ik die Duitse naamvallen geleerd heb, mag ik even een aflevering van mijn serie kijken." of "Wanneer je opdrachten voor aardrijkskunde af zijn, drinken we samen thee met een lekkere plak zelfgebakken cake." Vooral voor schoolwerk waar je kind weinig zin in heeft, kan zo'n 'beloning' net even wat extra stimulans en motivatie geven.

Soms zal je merken dat het leren of maken van huiswerk die dag echt niet lukt. Wanneer je kind al twee keer vijfentwintig minuten bezig is geweest en evengoed weinig vordert, dan kan het beter zijn het voor die dag even te laten rusten. We hebben allemaal wel eens onze dag niet en forceren helpt dan niet. De volgende dag met frisse moed opnieuw proberen zal dan beter helpen. Wel is het dan belangrijk om dit goed aan te geven: "Het wil vandaag echt niet, hé? Stop voor vandaag dan maar. Morgen moet je dan wat meer doen, maar dan voel je je vast beter/ energieker." Zo is het meteen duidelijk dat je puber best eens een baaldag mag hebben, maar dat er de volgende keer weer hard gewerkt gaat worden.

Maak dus niet alleen een planning voor een dag, maar juist ook een weekplanning. Zo krijgen jullie een beter overzicht en ziet je zoon/dochter ook beter welk effect het heeft wanneer hij/ zij een baaldag heeft of misschien juist wat extra werk verzet krijgt. Een beetje vooruit werken kan mogelijk zorgen voor een middag vrij om iets leuks met vrienden te kunnen doen. Door bepaalde deadlines af te spreken, blijft er nog ruimte om enigszins flexibel te zijn, maar stel je toch een duidelijke grens aan uitstelgedrag.

Samen aan iets werken kan ook stimulerend werken. Dit betekent niet dat je je kind gaat helpen met het huiswerk, maar dat jij, op het moment dat je puber aan het huiswerk gaat, ook iets gaat doen dat om concentratie vraagt. Beiden hard aan het werk zijn, kan motiverend werken. Je kan elkaar zo stimuleren door te zetten. Of je helpt je zoon/ dochter met opstarten en laat hem/ haar daarna alleen verder werken. Vaak is vooral het starten het lastigst. Sommige pubers vinden het ook fijn om samen met een vriend of klasgenoot aan het huiswerk te gaan (thuis of binnen een huiswerkgroep). Voor anderen is dit juist te veel afleiding. Ze zijn dan te veel met elkaar bezig en lol aan het trappen in plaats van serieus te werken.

Reflecteer regelmatig op de planning en de afspraken die jullie gemaakt hebben. Kijk wat er goed gaat en wat er beter kan. Focus vooral op de stappen in de goede richting en bouw die uit. Zo houd je een positieve benadering, wat stimulerender zal werken dan benoemen wat er (nog) niet goed gaat.
Wees er ook duidelijk in wat je precies verwacht. Natuurlijk willen we als ouder graag dat onze kinderen goede cijfers halen, maar hierop moet niet te veel de nadruk liggen. De inzet die je kind toont is belangrijker. Sommige vakken kunnen gewoon moeilijk zijn voor jouw puber en goede cijfers halen lukt niet altijd. Fouten maken moet mogen. Alleen zo kan je zoon/ dochter zich ontwikkelen en zal hij/zij blijven proberen. En langzaamaan zal je zoon/ dochter zo steeds meer zelf de verantwoordelijkheid kunnen nemen over het plannen en maken van het huiswerk.



Er zijn verschillende boeken over uitstelgedrag bij pubers die jou als ouder verder kunnen helpen het gedrag te begrijpen en aan te pakken. (Hoewel deze lijst zorgvuldig is samengesteld, kan Opvoedadvies.nl niet instaan voor de kwaliteit van deze hulpmiddelen). Voor meer informatie en de mogelijkheid om het boek te kopen bij bol.com klik je op de titel:
- Motivatie en het puberbrein, Huub Nelis (onze recensie)
- Boeien! Ellen Braaten (onze recensie)
- Het puberende brein, Eveline Crone
- Het tienerbrein, Jelle Jolles
- Heb jij je huiswerk al af? Martine de Vente

Er zijn ook verschillende boeken waar je samen met je puber mee aan de slag kunt gaan:
- Een einde aan uitstelgedrag, Petr Ludwig
- Eerste hulp bij uitstelgedrag, Tanja van Essen
- Vandaag begin ik echt, Karen Visser
- Uitstelgedrag, Piers Steel
- Studieontwijkend gedrag de baas!, Kinge Siljee


Heeft u naar aanleiding van dit artikel vragen of wilt u een persoonlijk advies, dan kunt u hier terecht: Stel uw vraag of advies aan huis









Veel pubers hebben last van uitstelgedrag (procrastineren). Het lijkt dwars pubergedrag, maar vaak zit er meer achter dan onwil. Met de juiste ondersteuning kan uitstelgedrag verholpen worden.



Schermafbeelding 2023-09-14 om 12.50.18


Weerbaar en vol zelfvertrouwen is een werkboek voor kinderen tussen de acht en veertien jaar oud die weinig zelfvertrouwen hebben of niet voldoende weerbaar zijn. Hier meer informatie
Auteursrechten nadrukkelijk voorbehouden